Over de oude en nieuwe Willibrorduskerk

oude willibrorduskerk waalre

Je moet even goed kijken, want hij hangt er echt. De klok van de oude Willibrorduskerk (foto Simon Jans) in Waalre bevindt zich niet hoog aan de toren waar hij goed in het oog springt, maar een stuk lager aan de muur. Achter de wijzerplaat bevindt zich sinds 1425 een mechanisch uurwerk dat nog goed functioneert.

Tini van Oort deed er vier jaar onderzoek naar en concludeert dat het stokoude uurwerk ongeveer in 1360 moet zijn gemaakt. Daarmee zou het ouder zijn dan een exemplaar in het Britse Salisbury uit 1386, waarvan wordt verondersteld dat het het oudste is. "Ik houd een slag om de arm, want er zullen ongetwijfeld documenten zijn die ik niet ken en een deel van de geschiedenis heb ik moeten interpreteren.
Maar ik ben vrij stellig dat het Waalrese uurwerk het oudste nog werkende ter wereld is."

Sinds zijn pensionering is Van Oort nauw verbonden met de Willibrordusparochie. Telkens weer zag hij het uurwerk staan. "Ik brandde van nieuwsgierigheid naar de geschiedenis erachter." Hij speurde op internet, kocht boeken en tijdschriften en reisde door Europa om het verhaal achter andere uurwerken te horen. Ook liet hij een stukje smeedijzer uit het uurwerk analyseren door de TU/e, waarvan werd geconcludeerd dat het uit de veertiende eeuw komt.

Hij stuitte op de naam Henric van Thoren (overleden in 1414), die het uurwerk zou hebben gemaakt. Als signatuur zou hij op elke hoek de letter 'T' in het smeedijzer hebben gegraveerd. "Toen ik verder zocht, bleek dat drie andere exemplaren, in Maastricht, Middelbeers en Parijs zoveel gelijkenissen vertonen met het Waalrese uurwerk, dat deze vermoedelijk dezelfde maker hebben."

Dat het Waalrese uurwerk het oudste van de vier is, baseert Van Oort op enkele onvolkomenheden die het heeft ten opzichte van de 'opvolgers' in Middelbeers en Maastricht (het Parijse uurwerk is vergaan). "Ik heb ze op 150 punten vergeleken en het Waalrese uurwerk heeft bijvoorbeeld een handwiel om het gewicht van het gaandwerk op te winden, wat veel lastiger te bedienen is dan een hendel met tandwiel, zoals die in de andere twee uurwerken zit. Ook denk ik dat Van Thoren zich heeft vergist toen hij de sluitschijf maakte, waardoor hij inkepingen moest corrigeren. Dat zie je nog goed."

Dat het uurwerk inderdaad uit de veertiende eeuw stamt betwijfelt Loek Romeyn, voorzitter van de Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk. "De kenmerken waarop die bewering wordt gestoeld, gelden volgens mij voor veel uurwerken uit die tijd. Oud is het zeker hoor, maar het lijkt mij eerder gemaakt in de zestiende eeuw dan tweehonderd jaar eerder."

Vier jaar deed Tini van Oort onderzoek naar het uurwerk in de oude Willibrorduskerk. "Ik ben vrij stellig dat dit het oudste nog werkende mechanische uurwerk ter wereld is."

De Willibrorduskerk door de eeuwen heen
Willibrordus, een Engelse monnik, vertrekt in 690 met 11 metgezellen uit Ierland om bij de Friezen het christendom te prediken. Hij maakt in 704 kennis met Aengilbald, een Frankische edelman. Aengilbald schenkt hem een groot stuk land in de buurt van Waderloo (Waalre). Het strekt zich uit tot waar nu Borkel en Schaft liggen. De giftbrief van Aengilbald aan Willibrord is het oudste bewaard gebleven document dat over Noord-Brabant gaat.

In 712 (ongeveer) wordt een houten kerk gebouwd op de plaats waar nu nog de Oude Willibrorduskerk staat.

Een stenen kerk
Rond 1100 wordt op dezelfde plaats een stenen kerk gebouwd. De muren zijn van tufsteen uit de Eifel, de bouwstijl is Romaans (kleine, van boven ronde ramen).

In 1425 wordt de kerk groter gemaakt. Er komt een priesterkoor bij (een stuk van de muren is nog te zien) en de muren worden verhoogd. Er komen Gothische ramen in (groter, en spits van boven), de Romaanse worden dichtgemaakt. In deze bouwfase wordt voor het eerst baksteen gebruikt.

In 1469 is het alweer nodig om de kerk groter te maken. Er wordt een extra stuk aangebouwd en er komt een bakstenen toren in Kempische stijl bij. 

In protestantse handen
Van 1648 tot 1798 is de kerk in handen van de protestanten. De katholieken gaan eerst ter kerke bij de Achelse Kluis, over de grens met België, en daarna gebruiken zij een schuurkerk aan de Bolksheuvel. grotewillibrorduskerk waalre

De kerk wordt in 1854 nog eens uitgebreid maar is aan het begin van de twintigste eeuw alweer te klein geworden. Dit is in 1924 het sein voor de bouw van de Grote Willibrorduskerk aan de Markt. Na de inwijding van deze nieuwe kerk (1929) wordt het oude kerkje aan zijn lot overgelaten en raakt in verval. In 1939 wordt de gemeente Waalre eigenaar en worden er plannen voor restauratie gemaakt.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog vindt de restauratie plaats. Omdat inmiddels resten van het Romaanse gebouw zijn ontdekt, wordt de oude kerk zo gerestaureerd dat van alle drie belangrijke verbouwingen (ca. 1100, 1425 en 1469) iets te zien blijft. Zoals het kerkje er nu bij staat, heeft het er vroeger nooit uitgezien!

Gedachtenismonument
Na de Tweede Wereldoorlog is de gerestaureerde Oude Willibrorduskerk monument voor de Brabantse gesneuvelden geworden. De namen van alle Brabanders die in de Tweede Wereldoorlog (maar ook daarna, bijv. in Ned. Indië en voormalig Joego-Slavië) zijn omgekomen, staan gegraveerd in hardhouten borden. Ieder jaar op 4 mei worden met Dodenherdenking kransen gelegd bij het graf midden in de kerk.

 De vier grote gebrandschilderde ramen zijn na de restauratie in de kerk geplaatst en passen bij de functie van herdenkingsmonument. Zij stellen virtus (moed), concordia (eendracht), fortitudo (kracht) en prudentia (voorzichtigheid) voor. Boven de toreningang is een raam geplaatst met als thema Vrede en vrijheid onder het Huis van Oranje. Boven het altaar zit een madonnaraampje (in de tijd van Willibrord was de kerk gewijd aan Maria).

Gedeelten van het uurwerk zijn nog uit de tijd dat de toren werd gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog zijn de kerkklokken door de Duitsers omgesmolten voor de oorlogsindustrie. In de toren hangt een nieuw carillon dat door het Brabantse bedrijfsleven is geschonken. De beiaard wordt regelmatig bespeeld.