Overzicht van 21 rijksmonumenten:

Achterste Brug 14, langgevelboerderij met grote en kleine schob
Zeer fraai gelegen oude boerderij in het gehucht Achterste Brug. Meest authentiek is de linker zijgevel. Op het dak een heel merkwaardige achthoekige schoorsteen. Een open en een dichte schob completeren het geheel.

Dommelse watermolen, Bergstraat 1
De molen is een dubbele onderslagmolen op de Dommel (17de eeuw en jonger). Oorspronkelijk stond hier een dubbele watermolen: op de linkeroever van de Dommel een korenmolen en op de rechteroever een oliemolen waar raapolie en lijnolie kon worden geproduceerd. De nog bestaande korenmolen is het rijksmonument. Van de oliemolen zijn alleen de fundering en het maalwerk bewaard gebleven. De huidige opbouw dateert uit 1982. Zij herbergt een molenaarswoning en is naar uiterlijke vorm een reconstructie van de vroegere molen.

Dorpsstraat 112, Borkel
Een Kempische langgevelboerderij uit 1771. Uitzonderlijk aan deze boerderij is de haaks op het achterhuis staande schuur. De boerderij werd in 1992 gerestaureerd.

Dorpsstraat 128, Borkel
Een Kempische langgevelboerderij uit 1778. Ook deze boerderij heeft een rieten wolfsdak met pannen. De oorspronkelijke kruiskozijnen met luiken zijn vervangen door T-kozijnen.

Huize Agnetendal, Dommelstraat 41
Dit is een voormalige pastorie uit 1815, die ligt op het terrein van het voormalige klooster St. Agnetendal. Mogelijk wordt de kern van het gebouw gevormd door een oudere voorganger. Het is een witgepleisterd pand met verdieping onder een met leien gelegd zadeldak met hoekschoorstenen. Op het terrein staan ook enkele bijgebouwen. Hierin is sinds 1910 de wasblekerij en kaarsenmakerij gevestigd. Op het terrein bevindt zich ook een gerestaureerd restant van een laat-middeleeuwse muur met steunberen.

Kerkhofstraat ongenummerd, grafkapel Maas-Leën
Deze grafkapel uit 1914 bevindt zich op de oude begraafplaats aan de Kerkhofstraat. Eenvoudige kapel op een ondergrondse grafkelder en vormgegeven in de stijl van de neo-gotiek.

Leenderweg 1, Huize Robijnenhof
Deze villa is een ontwerp van architect G. de Groot en dateert uit 1900. Zijn opdrachtgever was de dorpsarts dr. B. Dagevos. Het gebouw is verwant aan de stijl die de bekende bouwmeester Berlage ontwikkelde. Bijzonder is het opengewerkte torentje. Het smeedijzeren hek versterkt het statige geheel.

Maastrichterweg 16
Een woonhuis uit 1872. Het huis heeft een hoog pannen zadeldak tussen puntgevels en rollagen. Aan de achterkant is een uitbouw onder pannen zadeldak.

Markt 2, Weerderhuys
Deze vroegere hervormde kerk werd in 1890 gebouwd op de plaats van een oudere kerk uit 1809. Het gebouwtje is als trouwzaal in gebruik en de naam herinnert aan de oude grenskerk van Valkenswaard op de Beverbeekse heide onder Achel uit de periode toen de katholieken hun geloof niet vrij mochten uitoefenen. Bijzonder is het feit dat dit kerkje in de protestantse traditie is gebouwd als zogenoemde centraalbouw, maar in de stijl en vormentaal van de neo-gotiek welke stijl uitgesproken katholiek kan worden genoemd.

Markt 4
Deze woning uit 1884 is een goed voorbeeld van een deftig burgerhuis uit de 19de eeuw. Oorspronkelijk bestond het uit slechts een bouwlaag en is later pas verhoogd. Hier woonde in de 19de eeuw het schoolhoofd. In de achtertuin stond vroeger het dorpsschooltje.

Markt 15
Deze fabrikantenwoning uit 1906 is ontstaan door de verbouwing van een ouder pand. In de jaren negentig was het Cultuur Historisch Museum in dit pand gevestigd.

Markt 23, oude raadhuis
Het voormalige gemeentehuis is gebouwd in 1927-1928. De stijl is typerend voor de wijze waarop architect Ed Cuypers een raadhuis voor een groeiende gemeente zag. Aan diens bureau was ook zijn zwager Theo Taen Err Toung verbonden, die tekende voor dit ontwerp.

Markt 53, Nicolaaskerk
Deze kerk van architect Jan Stuyt bepaalt sinds 1929 het silhouet van Valkenswaard. Op deze plaats bouwde architect K. Weber in de jaren 1859-1860 een kerk ter vervanging van de oude middeleeuwse kerk op de Oude Begraafplaats. Stuyt behield van deze kerk de neogotische toren, die echter geheel ommetseld en verhoogd werd, waardoor de toren veel rijziger werd dan diens voorganger.

Markt 55, pastorie
Dit pand is een gaaf bewaard laat-negentiende-eeuws herenhuis (1882). Het is een kubusvormig pand met een afgeplat schilddak.

Molen St. Antonius-Abt, Dorpsstraat 50
De ronde stenen bergkorenmolen (1867-1869) is na een brand in 1936 herbouwd. De laatste restauratie heeft plaats gehad in 1989. Samen met het aanpalende molenaarshuis en magazijn vormt hij een uniek ensemble.

Nieuwe Waalreseweg 189, 'Birkenhof', in de volksmond bekend als 'de bunker'
Deze voormalige bunker uit 1940-1944 is een goed en zeldzaam voorbeeld van camouflage-architectuur en een herinnering aan de Tweede Wereldoorlog.

Peperstraat 56, 'grote Leijenhuijsinge'
Dit pand uit 1664 en 19de eeuw is een bijzonder mooi en gaaf voorbeeld van een valkenierswoning zoals er in de 17de en 18de eeuw in Valkenswaard meerdere stonden.

Schafterdijk 40, Borkel
'De Drij Koningen' is een boerderij van het Kempische langgeveltype uit 1745. Bij de restauratie is de boerderij grotendeels herbouwd met behoud van delen van het muurwerk. Op het terrein staat ook een gerestaureerde karschob met rieten schilddak en er staan enkele oudere lindenbomen.

Urnenveld uit de late Bronstijd op sportpark Den Dries
De Bronstijd is de archeologische periode die loopt van ongeveer 2000 tot ongeveer 800 voor Christus. De tijd ontleent zijn naam aan de kennis over de productie en toepassing van het brons voor gebruiksvoorwerpen. In de late Bronstijd was het gebruik de stoffelijke resten van overledenen te verbranden en de crematieresten in urnen te begraven. Dat gebeurde geconcentreerd in zogenaamde urnenvelden. In 1954 is door de Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek onderzoek daarna gedaan in de Geenhovense Heide. Een deel is toen bewust niet opgegraven en als archeologisch monument op de rijksmonumentenlijst geplaatst.

Venbergse watermolen, Molenstraat
In 1227 was al sprake van een graan-, olie- en schorsmolen. Het is nu een korenmolen, die werkt op waterkracht met een groot onderslagrad. Het molengebouw is zeer eenvoudig en werd met behoud van de oude constructie vernieuwd rond 1900.

Westerhovenseweg 2
Dit voormalige markante dorpscafé De Oranjeboom met boerderijgedeelte herinnert aan de geschiedenis van de Dommelsche Bierbrouwerij die hier is begonnen. Het is een boerderij van het langgeveltype met dwarsdeel uit 1825.

 

Zie ook de lijst van beschermde rijksmonumenten (16-07-2014).